Taal in gebruik

Verkennen, onderzoeken, uitproberen en gebruiken. Een taalrijk aanbod creëer je niet alleen via kringmomenten en werkjes aan tafel.

Het inrichten van een taalrijke speel- leeromgeving beïnvloed de taalontwikkeling van kinderen. Spel, leren en aanbod komen hierin samen. De Landelijke kwaliteitsmonitor Kinderopvang (LKK) kijkt naast interactie en organisatie naar de inrichting van een ruimte. Welke materiele mogelijkheden zijn er die bijvoorbeeld taalontwikkeling stimuleren. Zijn de spelmaterialen bijvoorbeeld beschikbaar en toegankelijk voor kinderen? Sluit het aanwezige spelmateriaal aan bij de leeftijd en ontwikkeling van de kinderen? Het inrichten van een taalrijke omgeving vraagt aandacht van de professional. In de Reggio Emilia benadering noemt men de omgeving niet voor niets de ‘derde pedagoog’. De ingerichte binnen- en buitenomgeving waarin kinderen spelen en werken kan gezien worden als een ‘landschap’ van exploratie, interactie en spelmogelijkheden. Maria Montessori benadrukt toegankelijkheid, keuze en zelfstandigheid als voorwaarden voor een speel- en leeromgeving. Door bijvoorbeeld gebruik te maken van lage en open kasten, speelkleden en een variatie aan materiaal en activiteiten kunnen kinderen spelen en werken zonder directe sturing van de professional.

Bemiddelende rol van materiaal in spel

Materialen in een taalrijke omgeving dagen kinderen uit om te exploreren, uit te proberen en te gebruiken in spel. Dit zie je terug in de spelontwikkeling van de kinderen. Wanneer een baby in een wipstoeltje samen met een ander kind of volwassene een knisperboekje of rammelaar bekijkt spreken we van emotieverbonden contactspel. Kinderen van een half jaar tot een jaar kunnen ontzettend geboeid zijn door objecten en wat je ermee kunt: pakken, grijpen, voelen en ruiken. Iets erin stoppen en eruit halen, opstapelen enz. Dit is objectgebonden contactspel.

Vanaf twee jaar gaat dit manipuleren met materialen verder. In het manipulerend spel is het uitproberen van materiaal en voorwerpen interessant. Bijvoorbeeld stapelen, gieten, rollen, schuiven en rijden van objecten zijn manipulerende handelingen in dit spel.

Kinderen gebruiken voorwerpen ook op een andere manier dan waarvoor ze bedoeld zijn. Een lepel wordt een vliegtuig en een blokje wordt een vrachtauto. In eenvoudig rollenspel bij drie- of vierjarigen krijgen de materialen in het spel en de daarbij behorende rolhandelingen een plek. De koksmuts, stethoscoop bij de dokter, de helm van de bouwvakker. Deze materialen ondersteunen de rollen in het spel, geven verdieping door de bijbehorende handelingen en geven aanleiding tot een spelverhaal.

Handelingsmogelijkheden of ook wel affordanties van objecten stimuleren zo het spel en de taalontwikkeling. Kinderen zoeken uit wat ze met het materiaal kunnen en waar ze het voor kunnen gebruiken. Zo ontstaat een spelverhaal met handelingen en bijbehorende taal. De kok bakt een ei in de koekenpan. De ober neemt de bestelling op en serveert de pannenkoeken in het restaurant. Deze ervaringen in spel stimuleren taal. Woorden als koekenpan, bestelling, opnemen, serveren, koksmuts, gaar, aangebrand komen voort uit de materialen en de handelingsmogelijkheden in het spel van de kinderen. Taal is hierin direct verbonden met de materiaal-georiënteerde acties. Je kunt op deze manier materialen als bemiddelaar inzetten om de ontwikkeling van taal en specifiek woordenschat te stimuleren.

Materialentips

  • Kies zoveel mogelijk echte, natuurlijke materialen.
  • Variatie in materiaal en duurzaamheid.
  • Maak samen met kinderen materialenlijstjes ‘wat hebben we nodig om dit spel te spelen?
  • Maak de materialen beschikbaar en toegankelijk.

Kleine wereld spel en taalontwikkeling

Het naspelen van een prentenboek met bijvoorbeeld een verteltafel vinden kinderen erg leuk om te doen. Het materiaal in een verteltafel geeft ondersteuning bij de verhaallijn, rollen en handelingen en gebeurtenissen uit het verhaal. ‘Kleine wereld spelmateriaal’ geeft de mogelijkheid om een verhaal te bedenken of na te spelen. Figuren, dieren, auto’s, hekken aangevuld met kosteloos natuurlijk materiaal (rijst, mais, mos, takjes, steentjes) geeft tal van mogelijkheden om een verhaal te spelen én de woorden daarbij te gebruiken. Filmpje van juf Maike: Kleine wereld spelmateriaal bij prentenboek ‘We hebben er een geitje bij’:

Dit artikel is geschreven door:

Mariska Venema

Opleidingscoördinator Ad Pedagogisch Educatief Professional / Onderzoeker Lectoraat Leiderschap in Onderwijs en Opvoeding Hogeschool Windesheim in Almere